BİR GNOSTİK İNANÇ TOPLULUĞU : “YARSANLAR”

Paylaş

Yarsan Alevileri, daha çok Kürtlerin mensup olduğu inanç topluluğu olarak tanımlanabilir. Güney Kürdistan’dakiler kendilerine Kakai, Doğu Kürdistan’dakiler ise Yarsan diyor. Yarsanlar dışarıdan ise Ehli Hakk, Eli İlahi, Cemperest gibi isimlerle bilinmektedir.

Yarsan Alevilerinin yüzyıllardır süregelen inanç sistemi Kakailik veya Yarsanizm/Yezdanilik adı altında sistemleşmiştir. Yarsanlığın nasıl oluştuğu, kaynakları, kaç yüzyıldır var olduğu, İslamîliği meçhuldür. Yarsanlığın nasıl oluştuğunu incelerken de göreceğimiz gibi Yarsan öğretilerini oluşturduğu ve yaydığı söylenen kimseler ve Yarsan inancından bulunan bazı literatürler İslamî gelenekle uyuşmaktadır. Bu birliktelikle beraber aynı zamanda Yarsanlar’da Zerdüştlükten de izler bulunmaktadır. Yani kısaca Yarsanizm; başta İslam olmak üzere -Şia kültürü ağır basmakta- tasavvuf ve Zerdüştlükten etkilenmiştir. Bazıları Yarsanları ayrı bir dinden çok Peygamber’in vefatından sonra ortaya çıkan Bâtinîlik, Hariciler, Mürciye vb. gibi bir mezhep olarak görmektedir.

Yarsanlığın inanç sistemi Yari olarak adlandırılmıştır. Yari; hak mesleği olan Ehl-i Hakk’a inanmışlık olarak tanımlanmıştır. Yarsan inancının temeli Hz. Ali sevgisidir, ibadetlerinde daima On İki İmam’ı anarlar. Zaten inanç sisteminin kurucusu olarak bilinen Şakh-u Şin’in ve Sultan Sahak’ın imamların soyundan geldiği söylenmektedir. Yarsan inancında evrenin yaratıcısı Allah’a, sonra Hz. Ali’ye ve daha sonra da Ateş Beg’e bağlılık vardır. Melekler Tanrı’nın vekilleridir. İbadetlerini cemevinde saz çalarak, zikrederek ve Yarsan pirlerinin deyişlerini söyleyerek icra ederler. Aynı zamanda Anadolu Aleviliğinde olduğu gibi Yarsanlar’da da Ocak vardır. Yani özetleyecek olursak, Yarsan inanç sisteminde Ocak, Pirler, Piripiran, Delil(Rehber), cem, kardeşlik hukuku, cemlerde saz ile deyiş söyleme gibi burada derine inemeyeceğimiz Yarsan sisteminin olmazsa olmazı kabul edilen ritüeller vardır. 

Şunu da belirtmekte yarar var ki Yarsan inancının temel taşlarının neler olduğu kişiden kişiye göre değişebilmektedir. Özellikle Kakailerle yapılan röportajlarda temel olarak Yarsan inancında Ali b. Ebu Talib’in kutsallaştırılıp Hristiyanlıkta olduğu gibi İsa Mesih mesabesinde tutulduğu, Hz. Muhammed’in peygamberliğini kabul etmeme, Kuran-ı Kerim’i kabul etmeme, bunun yerine kutsal kitap olarak Serencam’ı kabul etmek ve Serencam dolayısıyla mürşid ve pirlere kutsallık atfetmeyi görebiliriz, ama bununla birlikte cem ayinlerinde seslendirdikleri parçalarda İslami literatürün hâkim olması her inancın, her dinin, her mezhebin farklı tonları olduğu gibi Yarsan Alevilerinin de farklı tonlarının olduğunun kanıtıdır.

Yarsanizm’in kurucularının başında Behlül Dâna gelmektedir. Hayatı hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. Behlül Dâna; İran, Irak ve Türk edebiyatında çok önemli bir yere sahiptir. Menkıbelerinden anladığımız kadarıyla alaycı ve hicivli nükteleri ile insanların ibret almasını sağlamaya çalışmıştır. Halk aşığıdır. Çok sevilen evliyalardan, Allah dostlarından biridir. Asıl ismi Vüheyb bin Ömer Sayrafi’dir. Behlül Dâna adıyla şöhret bulmuştur. Zamanına göre garip davranışları olduğu için deli olarak nitelendirenler de olmuştur.  İslam tasavvuf geleneğinde önemli bir evliyadır. Sultan İshak veya Sultan Sahak olarak bilinen kişi ise Yarsanlığın son halini ortaya koyan kimse olarak bilinmektedir. Sultan Sahak’ın Hacı Bektaş Veli ile aynı kişi olduğu iddiaları olmasıyla birlikte aynı dönemde yaşadıkları da söylenmektedir. İddialar bir yana Sultan Sahak’ın, Behlül Dâna’nın öğretileriyle İslam’ı yaymak için farklı coğrafyalara giden dervişlerden biri olabilir. Ancak Sultan’dan sonra gelenler yaşadıkları çevre ve halkların etkisiyle inançlarında ifrata giderek Yarsanizm son halini almış olabilir.

Yarsanların kutsal kitabı Serencam’dan bahsetmek gerekir ki cem ayinlerinde yapılan müziklerin büyük bir çoğunluğu Serencam içerisindeki deyişlerdir. Serencam’ın içeriği daha çok Sultan Sahak’tan sonra şekillenmiştir.  Serencam Pirlerin şiir ve deyişlerini, menkıbeleri, duaları, meleklerin yaratılışı, ruhların gezintisi ve ruhların iyilik kötülük açısından durumlarını, Tanrı’nın birliğini ve cem töreni, sır saklama, evlilik, ölüye telkin gibi dünya hayatını şekillendirecek şeyleri anlatmaktadır. Serencam’ın içeriğiyle birlikte cem ayinlerindeki müzikler ve müziği ibadet saymaları münasebetiyle ibadetleri şekillenmektedir. Alevilerin genel anlamda müzik anlayışı Yarsanlar’da da hâkimdir. Alevilerde müzik insanların ruhuna erişmede çok önemli bir araçtır. Alevilerde müzik dinsel müziklerden ayrı bir yer tutmaktadır. Genel anlamda dinsel müzikler gündelik hayatta bulunmazlar, ama Alevilerde bu durum böyle değildir. Alevilerde müzik hayat damarlarından biri halini almıştır. Bununla birlikte Alevi müzikleri sadece Alevilere değil toplumun bütün kesimlerine hitap edebilme özelliğine sahip müziklerdir. Yarsanlarda da durum aynı şekildedir. Yarsanların müziklerinin Kürtçe’ nin Gorani lehçesiyle olması gerekirken yaşadıkları çevre etkisiyle olsa gerek etkilenmişler ve bugünlerde daha çok Kürtçe-Farsça olarak dillendirmektedirler. Yarsan Alevileri bugün ise Yalda Abbasi, Mohsen Mizazade, Ali Akbar Moradi, Alî Nejâd, Kûrêi Moradi, Bahar Mohaved ve Levent Güneş ile sadece Alevilere değil bize de hitap etmektedir.


Paylaş

“BİR GNOSTİK İNANÇ TOPLULUĞU : “YARSANLAR”” için bir cevap

  1. Halil Yücel dedi ki:

    Teşekkürler kardeşim

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir